>>  ข้อมูลของบทเรียนนี้
   >>  บทนำ
   >>  แนวคิดและความหมายชุมชน
   >>  แนวคิดเกี่ยวกับชุมชนในรูปแบบใหม่
   >>  การศึกษาชุมชน
         >>  ความหมายการศึกษาชุมชน
         >>  วัตถุประสงค์ของการศึกษาชุมชน
         >>  ประเภทของการศึกษาชุมชน
         >>  แนวคิดในการศึกษาชุมชน
         >>  มิติ/ประเด็นของการศึกษาชุมชน
         >>  ข้อพิจารณาในการศึกษาชุมชน
   >>  เทคนิคการศึกษาชุมชน
         >>  การประเมินสภาวะชนบทอย่างเร่งด่วน
         >>  การประเมินสภาวะชนบทแบบมีส่วนร่วม
         >>  การวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม
         >>  การศึกษาวิเคราะห์ระบบชนบท
         >>  การวิเคราะห์ระบบนิเวศเกษตร
         >>  การวิเคราะห์ชุมชนด้วย
               ความละเอียดอ่อน
         >>  แผนที่ความคิด 
         >>  เทคนิค  A – I – C 
         >>  SWOT
         >>  เทคนิคการประชุมเชิงปฏิบัติการ
                เพื่อแสวงหาอนาคตร่วมกัน

         >>  กระบวนการเรียนรู้ทางสังคม
   >>  วิธีการและกระบวนการศึกษาวิเคราะห์ชุมชน
         >>  การสังเกต (Observation)
         >>  การสัมภาษณ์ (Interview)
         >>  การสนทนากลุ่ม (Focus group)
         >>  การใช้ข้อมูลเอกสาร
         >>  การเข้าสนาม 
         >>  การศึกษาแบบผสมผสาน
   >>  เครื่องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูลชุมชน
   >>  การวิเคราะห์ชุมชน
         >>  แนวคิดในการวิเคราะห์ชุมชน
         >>  หลักการวิเคราะห์ชุมชน
         >>  การวิเคราะห์ชุมชนกับการพัฒนา
   >>  เงื่อนไขและขอบเขตการประยุกต์ใช้
   >>  เอกสารอ้างอิง  
   >>  แบบทดสอบท้ายบทเรียน  
   <<  กลับเมนูหลัก

 
 


  8.4  เทคนิคการศึกษาชุมชน

  8.4.4  การศึกษาวิเคราะห์ระบบชนบท  (Rural System Analysis – RSA)
          RSA  เป็นอีกเทคนิคที่พัฒนามาจาก  RRA  และได้มีการปรับปรุงเครื่องมือที่ใช้ในการเก็บข้อมูลและวิเคราะห์ข้อมูลบางประการเพื่อให้เหมาะสมมากยิ่งขึ้น  และการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญที่สุด  คือ  การเปลี่ยนกรอบในการวิเคราะห์  เพื่อให้ตอบสนองต่อวัตถุประสงค์ของโครงการ  SFPP  ที่เน้นการพัฒนาคุณภาพชีวิตของเกษตรกรรายย่อยโดยเฉพาะ  (จิตติ  มงคลชัยอรัญญา.  2540 : 28)
          RSA  เป็นทั้ง  “การวิจัย”  (หาความรู้ใหม่)  และ  “การศึกษา”  (เรียนรู้สิ่งที่มีอยู่)  ซึ่งเน้นระดับหมู่บ้าน  และครัวเรือนเท่านั้น  ใช้วิธีการเก็บข้อมูลของ  RRA  เป็นหลักและเสริมด้วยการเก็บข้อมูลวิธีอื่นๆ  เพื่อให้ได้ภาพของชุมชนทั้งทางด้านการเกษตร  เศรษฐกิจ  และสังคมที่สมบูรณ์พอที่จะนำไปใช้ในการสร้างกิจกรรมการพัฒนาในชุมชน  ได้เพราะ  RSA  ถูกกำหนดไว้ให้เป็นขั้นตอนแรกในการทำงานพัฒนาเกษตรกรรายย่อยในชุมชน  ซึ่งจะต้องตามด้วยกิจกรรมพัฒนาอื่น  เช่น  การกระตุ้นให้เกิดกลุ่ม  การให้การศึกษาแก่กลุ่ม  การเสริมสร้างขีดความสามารถในการบริหารจัดการกลุ่ม  การเชื่อมโยงกลุ่มต่างๆ  เข้าด้วยกัน  และเชื่อมโยงกับแหล่งทรัพยากร  หรือสถาบันพัฒนาภายนอกชุมชน
          วัตถุประสงค์ของการทำเทคนิค  RSA  คือ  เพื่อให้นักพัฒนาในสนามที่ทำการศึกษาชุมชน  ได้เข้าใจสภาพของชุมชนโดยทั่วไป  และรู้จักกับเกษตรกรรายย่อย  (Small Farmers – SF) 
ว่าเป็นใคร  มีวิถีชีวิตเป็นอย่างไร  ประสบปัญหาใดบ้าง  มีผู้ใดสนใจที่จะปรับปรุงคุณภาพชีวิตของตนเองหรือไม่  และมีช่องทางในการพัฒนา  SF  เหล่านั้นอย่างไรได้บ้าง
          กรอบสำหรับการวิเคราะห์  (Analytical  หรือ  Conceptual Framework)  จึงถูกพัฒนาขึ้นมาใหม่  เพื่อให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์เป็นกรอบในการวิเคราะห์ข้อมูลระดับชุมชน  จะเน้นถึง  ความสัมพันธ์ของคนในแต่ละกลุ่มฐานะ  กับทรัพยากรทั้งเป็นธรรมชาติและที่มนุษย์สร้างขึ้น  อาทิระบบชลประทาน  บ่อน้ำ  โรงเรียน  วัด  ฯลฯ  นอกจากนี้  คำว่า  “ทรัพยากร”  ยังหมายรวมถึง  กลุ่ม  ผู้นำ  ภูมิปัญญาชาวบ้าน  ในสาขาต่างๆ  ด้วย  เพราะสามารถนำไปใช้แก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นได้  และการได้มา  การเข้าถึง  การมีโอกาสควบคุมทรัพยากรต่างๆ  นั้น  เกิดจากพื้นฐานปัจจัยทางด้านสังคมประเภทใด  เกิดโดยความร่วมมือ  (Competition)  การแข่งขัน  (Competition)  หรือความขัดแย้ง  (Conflict)
           บัณฑร  อ่อนดำ  (ม.ป.พ. : 3)  ได้ให้นิยาม  เทคนิค  RSA  ว่า  เป็นการวิเคราะห์ระบบชนบทที่พยายามจะได้มาซึ่งภาพที่สมบูรณ์กว่าเกี่ยวกับระบบชนบท  โดยการสำรวจชุมชนหมู่บ้านและเกษตรเป้าหมาย  ผลการวิเคราะห์ระบบชนบท  จึงได้แก่ภาพที่สมบูรณ์กว่าเกี่ยวกับชุมชนหมู่บ้าน  และตัวเกษตรกรเป้าหมาย  ส่วนการวิเคราะห์ข้อมูลอยู่ที่ชุมชนหมู่บ้าน  และตัวเกษตรกรเป้าหมาย  โดยเริ่มจากระดับชุมชนจากนั้นจึงไปสู่ระดับครอบครัว  และกล่าวถึงเครื่องมือของเทคนิค  RSA  3  ประการ  ได้แก่
               1)  ผังกิจกรรม
               2)  โครงสร้างครอบครัว
               3)  ปฏิทินแรงงาน

          8.4.4.1  วิธีการของเทคนิค  RSA
              1.  การสร้างทีมงาน  โดยการรวมตัวของบุคลากรที่มีในระดับอำเภอมาเป็นทีมงานในการศึกษาวิเคราะห์
              2.  การใช้ประโยชน์จากข้อมูลทุติยภูมิ  เช่น  กชช.2ค  จปฐ.  มาเป็นข้อมูลในการศึกษา
              3.  การศึกษาจากข้อมูลปฐมภูมิ  ในระดับต่างๆ  โดยเริ่มจากครัวเรือนเพื่อการวางแผน
              4.  การวิเคราะห์ข้อมูล  โดยการใช้ประโยชน์จากแผนที่  และตารางวิเคราะห์
              5.  การกำหนดระยะเวลาในการศึกษาข้อมูลเป็นระยะเวลาสั้นๆ  และศึกษาเพียงครั้งเดียว
         มงคล  พนมมิตร  และ  ชาติชาย  รัตนคีรี  (2540 : 22)  กล่าวถึงกระบวนการและขั้นตอนของการวิเคราะห์ระบบชนบทไว้  คือ
              1)  ทบทวนทำความเข้าใจกรอบแนวคิด  วัตถุประสงค์  ตลอดจนประเด็นที่จะศึกษาตามกระบวนการและเทคนิคการวิเคราะห์ชนบท
              2)  นำเอาข้อมูลมือสองมาศึกษาและสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม
              3)  ตรวจสอบและนำข้อมูลที่ได้ข้อมูลมือสองไปบันทึกตามกรอบการศึกษาที่กำหนด
              4)  พบปะผู้นำ  ผู้อาวุโส  และการสัมภาษณ์พูดคุยอย่างไม่เป็นทางการ
              5)  จัดประชุมแบบเป็นทางการกับชาวบ้านเพื่อชี้แจงวัตถุประสงค์ของการศึกษาชุมชน
              6)  จัดทำแผนที่
              7)  เก็บข้อมูลรายครัวเรือน
              8)  นำข้อมูลทั้งระดับชุมชนและครัวเรือนมารวบรวมวิเคราะห์โดยมีขั้นตอนดังนี้


ภาพประกอบ  16  กระบวนการและขั้นตอนการวิเคราะห์ระบบชนบท

         สรุปเทคนิค  RSA  เป็นเทคนิคที่เน้นการศึกษาในระบบย่อยของชุมชน  เพื่อให้เข้าใจองค์ประกอบย่อยต่างๆ  ของชุมชน  และเพื่อให้นักพัฒนาได้รู้ถึงสภาพปัญหา  การพัฒนาของชุมชน  โดยการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของคน  ทรัพยากรต่างๆ  กลุ่ม  ผู้นำ  ภูมิปัญญาชาวบ้าน  ที่มีอยู่ในชุมชนเข้าด้วยกัน  เพื่อสามารถนำไปใช้แก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในชุมชน  โดยมีข้อดี  คือ  ทำให้ชุมชนเข้าสถานการณ์ต่างในชุมชนได้ดีขึ้น  ชาวบ้านเกิดความตระหนักในปัญหาและมีความคิดริเริ่มในการแก้ไขปัญหาชุมชน  สามารถวิเคราะห์  วางแผนการทำงานอย่างเป็นระบบ  และเกิดกระบวนการเรียนรู้ทั้งของชุมชนและเจ้าหน้าที่  เป็นเทคนิคที่สามารถเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายได้อย่างแท้จริง

 
 
ศูนย์พัฒนาทรัพยากรการศึกษา(CARD)   มหาวิทยาลัยมหาสารคาม  ต.ขามเรียง อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม 44150
โทรศัพท์ 0-4375-4321-40 ต่อ 2060 โทรศัพท์/โทรสาร 0-4375-4318   ข้อเสนอแนะ :
card@msu.ac.th