A c a d e m i c R e s o u r c e s D e v e l o p m e n t C e n t e r  :  A R D C
  การเกิดอาณาจักรสุโขทัย
 เนื้อหาบทเรียน
 
 
พัฒนาการของอาณาจักร
สุโขทัย
  การเกิดอาณาจักร
สุโขทัย
  ปัญหาเกี่ยวกับ
อาณาจักรสุโขทัย
  ประวัติศาสตร์ของ
อาณาจักรสุโขทัย
  เมืองสุโขทัยเมืองแห่ง
พระพุทธศาสนา
  ความเสื่อมและการ
สิ้นสลายของอาณาจักร
  เครื่องสังคโลกเมือง
สุโขทัย
  พุทธสถาปัตยกรรม
และศิลปกรรมในเมือง
สุโขทัย
 
กลับเมนูหลัก
 
 

  การเกิดอาณาจักรสุโขทัย

          อาณาจักรสุโขทัยเป็นอาณาจักรที่ตั้งขึ้นจากการศึกษาและเข้าใจในลักษณะทางภูมิศาสตร์ที่มีลักษณะพิเศษ คือ ทางด้านทิศตะวันตกเป็นภูเขาและลาดมาทางด้านทิศตะวันออก, ส่วนทางด้านทิศตะวันออกมีแม่น้ำไหลผ่านโดยไหลจากทิศเหนือสู่ทิศใต้, ส่วนระหว่างกลางของภูเขาและแม่น้ำนั้นมีพื้นที่กว้างขนาดใหญ่เหมาะแก่การตั้งถิ่นฐานและชุมชนเป็นอย่างยิ่ง ลักษณะดังกล่าวจึงทำให้ชุมชนที่ตั้งอยู่บนที่ราบนั้นมีน้ำสะอาดใช้ตลอดทั้งปี โดยน้ำจะไหลจากแอ่งน้ำซึ่งอยู่ระหว่างหุบเขา ไหลมาตามทางน้ำธรรมชาติ เข้ามาหล่อเลี้ยงชุมชนที่ตั้งถิ่นฐานอยู่บนที่ราบนั้น

          พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ ได้กล่าวถึงลักษณะทางกายภาพของเมืองสุโขทัยในหนังสือสุโขทัยมรดกโลกทางวัฒนธรรม ซึ่งเป็นการเลือกที่ตั้งชุมชนด้วยความเข้าใจในธรรมชาติ ดังนี้

          ลักษณะทางกายภาพของเมืองสุโขทัย

                    1. เมืองสุโขทัยตั้งอยู่ทางฟากตะวันตกของแม่น้ำยม มีลักษณะพื้นที่เป็นที่ลุ่มมีน้ำขังในหน้าฝน ในศิลาจารึกหลักที่ 1 ปรากฎเรียกที่ลุ่มมีน้ำท่วมนี้ว่า“ ทะเลหลวง ”

                    2. ลักษณะของผังเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมตั้งอยู่บนพื้นที่ราบนี้ โดยพื้นที่ทางทิศตะวันตกเป็นภูเขาสูงและมีระดับพื้นดินสูงกว่า แล้วจึงค่อยๆ เทลาดตัวลงมาทางทิศตะวันออกจนจรดกับแม่น้ำยม ฉะนั้นจึงเป็นผลให้ทางน้ำไหลจากทิศตะวันตก - สู่ทิศตะวันออก แล้วจึงลงแม่น้ำยมต่อไป

                    3. เมืองสุโขทัยจะทำคันดินเพื่อผันน้ำจากหุบเขาพระบาทใหญ่กับพระบาทน้อยให้ลงคลองเสาหอ (ซึ่งน้ำที่ถูกกักด้วยฝายคันดินนี้คือสรีดภงส์หรือทำนบพระร่วง) เพื่อนำน้ำเข้าสู่มุมเมืองด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ แล้วจึงทดน้ำนี้ไปเก็บกักไว้ในสระใหญ่ภายในกำแพงเมืองด้วยท่อดินเผา ลักษณะการตั้งเมืองโดยคำนึงถึงลักษณะภูมิประเทศ ประกอบกับธรรมชาติ รวมถึงการแก้ปัญหาเรื่องน้ำใช้ จึงเป็นสิ่งที่แสดงถึงความฉลาดและอัฉริยภาพของกษัตริย์ในสมัยสุโขทัย หรือที่เรียกกันว่า “ พระร่วง ”

          ในพงศาวดารโยนกได้กล่าวถึงการสร้างเมืองเชียงใหม่ของพญามังรายว่า ก่อนการสร้างเมืองเชียงใหม่พญามังรายได้ตั้งเมืองขึ้นที่เวียงกุมกาม แต่เมื่อถึงหน้าน้ำพื้นที่ทั้งหมดจะถูกน้ำท่วมอยู่อาศัยไม่ได้ พญามังรายจึงเชิญพระสหายสองพระองค์ให้มาช่วยดูทำเลที่ตั้งเมืองแห่งใหม่ พระสหายทั้งสองคือพ่อขุนรามคำแหงเจ้าเมืองสุโขทัย และพญางำเมืองเจ้าเมืองพะเยา

          ในครั้งนั้นพ่อขุนรามคำแหงได้ชี้ให้เห็นข้อดี ของทำเลที่ตั้งเมืองที่เลือกขึ้นใหม่แห่งหนึ่ง ว่าเป็นชัยภูมิที่ดี เพราะตั้งอยู่บนที่เอียงลาด มีภูเขาทางทิศตะวันตก และมีแม่น้ำใหญ่คือแม่น้ำปิงอยู่ทางด้านทิศตะวันออก พญามังรายจึงได้สร้างเมืองเชียงใหม่ขึ้นที่นั่น เนื่องจากมีชัยภูมิที่ดีตามคำแนะนำของพ่อขุนรามคำแหงเจ้าเมืองสุโขทัย ซึ่งในเรื่องนี้พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ ได้สรุปไว้ว่าเป็นสิ่งที่สะท้อนให้เห็นว่าคนล้านนาและคนสุโขทัยมีแนวคิดเป็นอย่างเดียวกัน ในการเลือกทำเลที่ตั้งบ้านเรือนที่อยู่อาศัย และแสดงถึงความรู้ในเรื่องระบบชลประทานแบบเหมืองฝายของชาวสุโขทัยที่คุ้นเคยสืบต่อกันมานาน ด้วยสภาพภูมิประเทศที่ตั้งที่เอียงลาดและอยู่ระหว่างที่สูงของภูเขากับแม่น้ำสายใหญ่เช่นนี้ จึงทำให้ชาวสุโขทัยได้น้ำใช้ที่สะอาดซึ่งไหลจากแหล่งกำเนิดบนภูเขา ผ่านลำน้ำเล็กๆที่เรียกว่าคลองเสาหอ แล้วเข้ามาในตัวเมืองเพื่อให้ประชาชนได้ใช้ทั้งอุปโภคและบริโภค

          ฉะนั้นลักษณะชัยภูมิดีของเมืองสุโขทัยจึงสรุปได้ คือ

                    1. ตั้งอยู่บนที่เอียงลาดมีภูเขาทางทิศตะวันตก (มีภูเขา)

                    2. มีแม่น้ำใหญ่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก (แม่น้ำยม)

                    3. มีทางน้ำไหลจากภูเขาโอบรอบเมืองก่อนที่จะไหลลงสู่แม่น้ำทางทิศตะวันออก จึงได้น้ำสะอาดใช้ตลอดปี ( มีที่ราบตรงกลาง )

 
 

ศูนย์พัฒนาทรัพยากรการศึกษา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ต.ขามเรียง อ.กันทรวิชัย จ.มหาสารคาม 44150
โทรศัพท์ 0-4375-4321-40 ต่อ 2060, โทรศัพท์/โทรสาร 0-4375-4318  E-mail : ardc@msu.ac.th